یادداشت روش‌شناسی درباره برآورد قیمت و اندازه بازار فیلترشکن؛ مربوط به بخش‌های از فصل ۴ گزارش «سال بقا»؛
هزینهٔ وصل ماندن
قیمت هر گیگابایت اینترنت آزاد، در بدترین هفته دوره قطعی ۸۸ روزه (اسفند ۱۴۰۴ تا خرداد ۱۴۰۵)، به ۲۳۴ برابر سطح پایهٔ خود در بهار ۱۴۰۴ رسید. اگر میانه کل این دوره بحرانی را با میانه دوره پیش از آن مقایسه کنیم، شاهد رشدی ۹۹ برابری هستیم.
این جهش قیمتی ریشه در دو عامل موازی داشت: نخست اینکه قیمت هر بسته ۹ برابر شد و دوم اینکه حجم بسته‌های متعارف از ۳۰ گیگابایت به ۱۰ گیگابایت تقلیل یافت.
داده‌ها نشان می‌دهند که کاهش پنهان حجم بسته‌ها، حدود سه هفته زودتر از جهش قیمت‌ها رخ داده است؛ رفتاری که می‌تواند به عنوان یک شاخص پیش‌رو برای پیش‌بینی اختلالات آتی شبکه مورد استفاده قرار گیرد.
پس از اتصال مجدد اینترنت، قیمت هر گیگابایت روی ۴.۸ برابر سطح پایه تثبیت شد؛ وضعیتی که نشان‌دهنده یک بازگشت ناقص به شرایط عادی است.
با استفاده از روش‌های مستقل محاسباتی، اندازه بازار سالانه خدمات فیلترشکن در ایران بین ۳۱ تا ۱۶۴ هزار میلیارد تومان (همت) برآورد می‌شود که محتمل‌ترین رقم در این میان، حدود ۱۰۵ همت است.
۱. چرا این سؤال را پرسیدیم؟
در مسیر تدوین فصل «بهای سنگین وصل ماندن» از گزارش سالانه دیتاک، به پاسخ دو پرسش کلیدی و مرتبط نیاز داشتیم:
نخست: هزینه دسترسی به اینترنت بین‌الملل در طول بحران‌های سال ۱۴۰۴ و بهار ۱۴۰۵ چگونه تغییر کرد؟ تمرکز اصلی بر دوره قطعی ۸۸ روزه (اسفند تا خرداد) بود که طولانی‌ترین اختلال پیوسته در بازه این گزارش محسوب می‌شود.
دوم: اندازه سالانه این بازار چقدر است؟ بازاری که داده مستند و رسمی درباره حجم مالی آن وجود ندارد.
پاسخ این دو پرسش از تقاطع دو منبع داده کاملاً مستقل به دست آمد: پایش قیمت آگهی‌های تلگرامی (داده دست‌اول سامانه دیتاک) و نظرسنجی ملی مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا). آنچه در ادامه می‌خوانید، شرح شفاف و قابل‌بازتولید از مسیر این تحلیل است.
۲. منابع داده
۲.۱. پایش قیمت آگهی‌های تلگرامی
مسیر استخراج داده‌ها: از میان پست‌های عمومی تلگرام، محتواهایی که هم‌زمان شامل دو گروه کلیدواژه بودند پایش شدند: گروه اول کلیدواژه‌های خدمت (فیلترشکن، VPN، پروکسی، V2ray و…) و گروه دوم کلیدواژه‌های قیمت (تومان/تومن در کنار عباراتی مانند گیگ، ماهه، اشتراک و…). بازه زمانی این پایش به‌صورت هفتگی از فروردین ۱۴۰۴ تا پایان خرداد ۱۴۰۵ بوده است.
از این پایگاه، دو مجموعه داده متفاوت استخراج شد:
الف) داده خام هفتگی (قیمت پایه بسته‌ها): شامل تعداد قیمت‌های استخراج‌شده و آمار توزیع (کمینه، صدک ۲۵، میانه، صدک ۷۵، بیشینه و میانگین) به تومان در هر هفته.
ب) داده نقطه‌ای نرمال‌شده (تومان به‌ازای هر گیگابایت): با استفاده از الگوهای متنی، حجمِ ذکرشده در همان متن (مانند «۳۰ گیگ») استخراج و نسبت تومان به گیگابایت محاسبه شد. پلن‌های «نامحدود» به دلیل فقدان حجم مشخص، از این محاسبه کنار گذاشته شدند تا خطای تحلیلی ایجاد نشود. حجم این داده‌های نرمال‌شده در بازه گزارش، معادل بیش از ۶۵ هزار نقطه قیمت در ۶۴ هفته است. (بیش از 125هزار نمونه محتوا)
چرا پلن‌های نامحدود حذف شدند؟ بررسی‌های اولیه نشان داد قیمت اسمی پلن‌های نامحدود در کل دوره، تقریباً ثابت (نزدیک به ۵۹ هزار تومان) باقی مانده بود؛ رقمی که با جهش صدها برابری قیمت بسته‌های حجمی در همان مقطع، در تضاد آشکار است. این تضاد نشان می‌دهد که عبارت «نامحدود» در دوره بحران یا با افت شدید سرعت همراه بوده، یا آگهی‌ها به‌روزرسانی نشده بودند و یا صرفاً تکنیکی برای جذب کلیک بوده‌اند. بنابراین، این داده‌ها از روند تحلیل کنار گذاشته شدند.
۲.۲. نظرسنجی ملی ایسپا
مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا)، در بازه ۲۵ تا ۳۱ خرداد ۱۴۰۵ (دقیقاً پس از پایان قطعی ۸۸ روزه)، نظرسنجی حضوری مستندی را با عنوان «سنجش نگرش کاربران اینترنت در خصوص شبکه‌های اجتماعی و فناوری‌های ارتباطی» اجرا کرد.
جامعه نمونه این نظرسنجی ۴,۰۶۰ نفر از افراد بالای ۱۵ سال ساکن مناطق شهری و روستایی کشور هستند.
بر اساس این نظرسنجی، نرخ استفاده از اینترنت ۸۹.۳ درصد بوده است. بر این مبنا، جمعیت کاربران اینترنت بالای ۱۵ سال کشور معادل ۶۷.۲ میلیون نفر برآورد می‌شود.
نتایج مرتبط با این گزارش از نظرسنجی ایسپا:
| سؤال | نتیجه |
| آیا از فیلترشکن/VPN استفاده می‌کنید؟ | بله: ۷۴٫۴٪ |
| در میان کاربران فیلترشکن، ماهیانه چقدر هزینه می‌کنید؟ | رایگان: ۶۶٫۷٪ – پولی: ۳۰٫۵٪ – بی‌پاسخ: ۲٫۸٪ |
۳. بخش اول: روند قیمت هر گیگابایت
۳.۱. ساخت منحنی و هموارسازی داده‌ها
برای نمایش دقیق روند و حذف نویزهای آماری در هفته‌های اوج بحران، یک میانه متحرک روی کل بیش از ۶۵ هزار نقطه قیمتی محاسبه شد. محور عمودی نمودار به‌صورت لگاریتمی تنظیم شده است، چرا که دامنه تغییرات داده‌ها (از ۱,۶۶۷ تا ۳۹۰,۰۰۰ تومان) بیش از ۲۰۰ برابر بوده و در یک محور خطی قابل نمایش نیست.
۳.۲ یافته‌های اصلی
مقایسه میانه قیمت هر گیگابایت در هفت مقطع زمانی، تصویر روشنی از بازار ارائه می‌دهد:
- پیش از جنگ (فروردین تا خرداد ۱۴۰۴): میانه قیمت هر گیگ ۱,۶۶۷ تومان (مبنای مقایسه).
- خرداد تا دی‌ماه ۱۴۰۴: میانه قیمت ۲,۰۷۲ تومان (۱.۲ برابر مبنا).
- وصل اینترنت در بهمن تا اسفند ۱۴۰۴: میانه قیمت ۴,۱۵۰ تومان (۲.۵ برابر مبنا).
- قطعی ۸۸ روزه (اسفند ۱۴۰۴ تا خرداد ۱۴۰۵): میانه بسته متعارف به ۱۰ گیگابایت و قیمت به ۱۶۵,۴۱۷ تومان به‌ازای هر گیگ رسید (۹۹ برابر مبنا).
- وصل مجدد (خرداد ۱۴۰۵): میانه قیمت روی ۸,۰۰۰ تومان تثبیت شد (۴.۸ برابر مبنا).
توضیح روش‌شناختی: در این گزارش به دو عدد متفاوت برای جهش قیمت اشاره می‌شود: ۹۹ برابر و ۲۳۴ برابر. عدد نخست، نشان‌دهنده میانه کل دوره ۸۸ روزه است و پایداری قیمت در طول بحران را نشان می‌دهد. عدد دوم، قله قیمتی در بدترین هفته منفرد (هفته ۱۸ فروردین ۱۴۰۵ با ۳۹۰,۰۰۰ تومان بر گیگ) است. این دو عدد مکمل یکدیگرند و از یک پایگاه داده واحد استخراج شده‌اند.
۳.۳. تجزیه جهش قیمت: تورم پنهان (Shrinkflation)
بررسی مستقیم نشان می‌دهد جهش قیمت هر گیگابایت حاصل ترکیب دو عامل هم‌زمان بوده است. بسته متعارف پیش از جنگ، ۳۰ گیگابایت با قیمت ۵۰ هزار تومان بود؛ در حالی که بسته متعارف در دوره قطعی، به ۱۰ گیگابایت با قیمت ۴۵۰ هزار تومان تغییر یافت.
- اثر قیمت: ۹ برابر شدن هزینه بسته.
- اثر اندازه: یک‌سوم شدن حجم بسته.
- اثر ترکیبی: جهش ۲۷ برابری در سطح میانه دوره.
سهم بسته‌های کوچک (۱۰ گیگابایت و کمتر) از ۲ درصد در پیش از جنگ، به ۷۲ درصد در دوران قطعی ۸۸ روزه رسید.
| دوره | سهم بسته‌های ≤۱۰ گیگابایت |
| پیش از جنگ | ۲٪ |
| قطعی ۸۸ روزه | ۷۲٪ |
| وصل مجدد | ۱۹٪ |
۳.۴. شاخص پیش‌رو: بسته‌ها زودتر از قیمت واکنش نشان دادند
بررسی دقیق بهمن و اسفند ۱۴۰۴ نشان می‌دهد کاهش پنهان حجم بسته‌ها، سه هفته پیش از جهش اسمی قیمت‌ها آغاز شد. در اواخر بهمن، اندازه بسته‌ها به‌طور ناگهانی از ۳۵ به ۱۰ گیگابایت سقوط کرد، در حالی که قیمت اسمی تغییر چشمگیری نداشت. جهش واقعی قیمت‌ها (به بیش از ۱۰۰ هزار تومان به‌ازای هر گیگ) در نیمه اسفند رخ داد.
| هفته | میانهٔ اندازهٔ بسته | میانهٔ قیمت هر گیگ | سهم بسته‌های ≤۱۰ گیگ |
| ۲۱ دی ۱۴۰۴ | ۵۰ گیگ | ۲٬۱۴۳ تومان | ۲۴٪ |
| ۲۸ دی ۱۴۰۴ | ۵۰ گیگ | ۱٬۰۰۰ تومان | ۱۰٪ |
| ۵ بهمن ۱۴۰۴ | ۴۵ گیگ | ۱٬۰۰۰ تومان | ۱۹٪ |
| ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ | ۳۵ گیگ | ۳٬۲۰۰ تومان | ۱۷٪ |
| ۲۶ بهمن ۱۴۰۴ | ۱۰ گیگ | ۸٬۷۰۰ تومان | ۵۸٪ |
| ۳ اسفند ۱۴۰۴ | ۱۰ گیگ | ۸٬۷۰۰ تومان | ۶۲٪ |
| ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ | ۱۰ گیگ | ۸٬۷۰۰ تومان | ۶۲٪ |
| ۱۷ اسفند ۱۴۰۴ (شروع جهش بزرگ) | ۱۰ گیگ | ۱۰۰٬۰۰۰ تومان | — |
این توالی ثابت می‌کند که فروشندگان ابتدا با افت حجم بسته‌ها به کمبود عرضه واکنش نشان دادند. برای پایش لحظه‌ای بحران‌ها، توجه به «اندازه بسته متعارف» می‌تواند به عنوان یک شاخص پیش‌رو، وضعیت هفته‌های آینده را پیش‌بینی کند.
۳.۵. ترجمه داده‌ها به تجربه روزمره کاربران
برای درک بهتر رقم «۲۳۴ برابر»، آن را بر اساس مصارف رایج محاسبه کردیم:
- یک ساعت مرور اینستاگرام: پیش از جنگ ۹۷۷ تومان | در اوج قطعی ۲۲۸,۵۰۰ تومان | پس از وصل مجدد ۴,۶۹۰ تومان.
این جهش قیمتی زمانی معنادارتر می‌شود که آن را با رشد ۶۰ درصدی حداقل دستمزد قانون کار در همان بازه مقایسه کنیم. خرید یک بسته ۳۰ گیگابایتی در اوج بحران، معادل دستمزد بیش از ۲۱ روز کار تمام‌وقت بود؛ رقمی که پیش از بحران، کمتر از دستمزد یک‌دهمِ روز کاری محاسبه می‌شد.
| مصرف | پیش از جنگ | در اوج قطعی (نرخ ۳۹۰٬۰۰۰ت/گیگ) | پس از وصل مجدد |
| یک ریلز اینستاگرام | ۲۴ تومان | ۵٬۷۰۰ تومان | ۱۱۷ تومان |
| یک ساعت مرور اینستاگرام | ۹۷۷ تومان | ۲۲۸٬۵۰۰ تومان | ۴٬۶۹۰ تومان |
| یک بستهٔ ۳۰ گیگی (به نرخ هر دوره) | ۵۰٬۰۰۰ تومان | ۱۱٬۷۰۰٬۰۰۰ تومان | ۲۴۰٬۰۰۰ تومان |
۴. بخش دوم: برآورد اندازه بازار
هیچ مرجع رسمی اندازه بازار فیلترشکن در ایران را منتشر نمی‌کند. برای رسیدن به یک برآورد علمی، سه مسیر محاسباتی مستقل را طی کردیم:
جمعیت پایه: طبق داده‌های ایسپا، از ۶۷.۲ میلیون کاربر اینترنت، ۵۰ میلیون نفر از فیلترشکن استفاده می‌کنند که ۱۵.۲۵ میلیون نفر از آن‌ها بابت این سرویس پول می‌پردازند.
- روش اول (کف و سقف مطلق): با مبنا قرار دادن کمترین قیمت‌های مشاهده‌شده و لبه پایین بازه‌های نظرسنجی، به کف ۶۱ هزار میلیارد تومان (همت) و با در نظر گرفتن لبه بالای بازه‌ها به سقف ۱۶۴ همت رسیدیم. (توضیح درباره کف سختگیرانه، پایین‌تر گفته شده.)
- روش دوم (تطبیق با واقعیت بازار): با جایگزین کردن میانه قیمت واقعی بازار در خرداد ۱۴۰۵ به‌جای فرضیات بازه‌ای، به رقم محتمل ۱۰۵ همت رسیدیم.
- روش سوم (برآورد مبتنی بر حجم مصرف): با فرض بدبینانه خرید تنها یک بسته ۳۰ گیگابایتی در ماه توسط کاربران پولی، حجم بازار ۴۴ همت برآورد شد.
هر سه روش مستقل، نتایجی در بازه ۴۴ تا ۱۶۴ همت را نشان می‌دهند که انسجام این برآورد را تایید می‌کند.
| بازهٔ پرداخت (ایسپا) | سهم از کاربران فیلترشکن | جمعیت |
| کمتر از ۵۰۰ هزار تومان | ۱۸٫۲٪ | ۹٫۱۰ میلیون نفر |
| ۵۰۰ هزار تا ۱ میلیون تومان | ۶٫۳٪ | ۳٫۱۵ میلیون نفر |
| بیش از ۱ میلیون تومان | ۶٫۰٪ | ۳٫۰۰ میلیون نفر |
۴.۱. اعمال ضریب محافظه‌کارانه (کف سختگیرانه)
برای آنکه رقم نهایی در برابر خطاهای احتمالی مقاوم باشد، فرض «اشتراک‌گذاری حساب» را نیز لحاظ کردیم. اگر فرض کنیم هر اشتراک پولی به‌طور میانگین میان دو نفر تقسیم می‌شود، کف تحلیلی روش اول به ۳۱ همت کاهش می‌یابد.
در جمع‌بندی، اندازه این بازار دست‌کم ۳۰ همت و به احتمال بسیار زیاد بیش از ۱۰۰ هزار میلیارد تومان در سال است. نکته مهم این است که این بازار در دوره خاموشی، نه به دلیل افزایش حجم مصرف، بلکه به دلیل جهش مهارگسیخته قیمت‌ها چنین حجم مالی عظیمی را خلق کرده است.
۵. محدودیت‌ها و ملاحظات روش‌شناختی
انحصار به بستر تلگرام: این داده‌ها صرفاً از کانال‌های تلگرامی استخراج شده‌اند و شبکه‌های فروش دیگر (مانند اینستاگرام یا فروش فیزیکی) را پوشش نمی‌دهند.
خطای خوداظهاری: داده‌های نظرسنجی مبنی بر یادآوری کاربران از هزینه‌هاست و خطای حافظه در آن محتمل است.
فرض اشتراک‌گذاری: در نظر گرفتن استفاده مشترک دو نفر از یک اکانت، صرفاً یک فرض محافظه‌کارانه برای ساختن کفی قابل‌دفاع است و مبتنی بر اندازه‌گیری میدانی نیست.
دانلود گزارش سالانه دیتاک 1404 + بهار 1405
مطالعه بیشتر:
- روش‌شناسی گزارش سالانه دیتاک 1404 «سال بقا»
- تأثیرات قطعی اینترنت و شبکه‌های اجتماعی (مرور و بررسی فصل اول گزارش سال بقا)
- تجارت اجتماعی در ایران؛ استراتژی فروشگاه‌های اینستاگرامی (مرور و بررسی فصل دوم گزارش سال بقا)
- بررسی کمپین‌های بازاریابی و فروش در سال بقا (مرور و بررسی فصل سوم گزارش سال بقا)
- بررسی اقتصادی و اندازه بازار فیلترشکن در ایران (مرور و بررسی فصل چهارم گزارش سال بقا)
- بانک‌ها در کانون بحران؛ صیانت از اعتبار برند در شبکه‌های اجتماعی (مرور و بررسی فصل پنجم گزارش سال بقا)
- برندهای شاخص در گزارش‌های دیتاک؛ معیار انتخاب و تعریف «برند» چیست؟
- سوشال لیسنینگ چیست؟
- گزارش سالانه 1403
- گزارش سالانه 1402
- گزارش سالانه 1401
- کالبدشکافی داده‌محور کمپین‌ها
- برخی دیگر از گزارش‌های دیتاک
