اندازه بازار فیلترشکن در ایران چقدر برآورد می‌شود؟ آیا قیمت فیلترشکن و VPN تغییری داشته است؟ هزینه دسترسی به اینترنت در ایران به چه عواملی بستگی دارد و برای این دسترسی کسب‌وکارها و مردم چه مبالغی را باید پرداخت کنند؟
زمانی که مسیرهای دسترسی مستقیم به اینترنت بین‌الملل مسدود و محدود می‌شوند، اقتصادِ موازیِ ابزارهای واسطه رونق می‌گیرد. در جریان ۱۱۶ روز قطعی و محدودیت اینترنت در بازه‌ی ۱۵ ماهه (۱۴۰۴ تا بهار ۱۴۰۵)، پدیده‌ی فیلترشکن از یک ابزار جانبی و غالباً رایگان، به کالایی استراتژیک تبدیل شد که قیمت آن را نظام عرضه و تقاضا تعیین می‌کرد.
فصل چهارم گزارش جامع دیتاک با عنوان «سال بقا»، با تکیه بر دادههای کلان، به سراغ تحلیل ابعاد پنهانِ اقتصاد فیلترشکن، بررسی نوسانات قیمت و برآورد حجم مالی این بازار رفته است. در این مقاله، بر اساس یافته‌های سامانه پیشروی سوشال‌لیسنینگ دیتاک و نظرسنجی‌های ملی، ابعاد این پدیده‌ی اقتصادی را واکاوی می‌کنیم.
۱. فیلترشکن؛ از ابزار موقت تا کالای ثابت در سبد هزینه خانوار
پایش دادههای رفتاری جامعه نشان می‌دهد که استفاده از ابزارهای دورزدن فیلترینگ دیگر یک اقدام موقتی نیست. دادههای مراکز معتبر افکارسنجی (مانند ایسپا) حاکی از آن است که از هر ۴ کاربر ایرانی، ۳ نفر (معادل ۷۵ درصد) به‌طور منظم از فیلترشکن استفاده می‌کنند.
از این میان، حداقل یک نفر از هر سه کاربر (حدود ۳۳ درصد) برای داشتن دسترسی پایدار، مستقیماً بابت خرید فیلترشکن هزینه پرداخت می‌کند. این یعنی دسترسی به فضای جهانی که پیش‌تر یک هزینه‌ی حاشیه‌ای بود، اکنون به یکی از مخارج ثابت و ماهانه در سبد هزینه خانوارهای شهری (به‌ویژه خانوارهای متوسط‌به‌بالا) تبدیل شده است.
۲. رصد قیمت‌ها در تلگرام؛ جهش ۲۳۴ برابری و تورم پنهان (Shrinkflation)
برای کشف واقعیت‌های قیمتیِ این بازارِ پنهان، تیم تحلیل دیتاک بیش از ۱۲۵ هزار نمونه محتوا از کانال‌های تلگرامیِ عرضه‌کننده‌ی فیلترشکن را در طول دوره پایش و میانه‌گیری کرد. یافته‌ها نشان می‌دهند که قیمت فیلترشکن و VPN در اوج دوره‌های بحران و قطعی، روندی نجومی به خود گرفته است:
-
اوج قیمت در بحران: در طولانی‌ترین دوره‌ی قطعی (اسفند ۱۴۰۴ تا بهار ۱۴۰۵)، متوسط هزینه هر گیگابایت فیلترشکن به ۳۹۰ هزار تومان جهش یافت و در شرایط اوج تقاضا تا ۲ میلیون تومان نیز قیمت‌گذاری شد.
-
مقایسه با خط پایه: میانه قیمت هر گیگابایت نسبت به دوران پیش از بحران (۱,۶۶۷ تومان)، در اوج خاموشی رشد ۲۳۴ برابری را ثبت کرد.
-
بازگشت ناقص پس از اتصال مجدد: پس از وصل شدن اینترنت در خرداد ۱۴۰۵، اگرچه قیمت‌ها روند کاهشی به خود گرفت، اما روی رقم ۸,۰۰۰ تومان برای هر گیگابایت (معادل ۴.۸ برابر سطح اولیه) تثبیت شد.
علاوه بر رشد اسمی قیمت، پدیده‌ی «تورم پنهان یا کوچک‌شدن بسته‌ها (Shrinkflation)» نیز به شدت عمل می‌کرد؛ به‌طوری‌که سایز بسته‌های متعارف از ۳۰ گیگابایت در دوران عادی، به ۱۰ گیگابایت در دوران بحران تقلیل یافت.
۳. ترجمه بهای فیلترشکن به مقیاس دستمزد و تجربه روزمره
برای درک ملموس‌تر این فشار اقتصادی، هزینه‌های دسترسی را با معیشت عمومی مقایسه کرده‌ایم:
-
خرید یک بسته ۳۰ گیگابایتی: پیش از بحران با ۵۰ هزار تومان قابل تهیه بود، اما در اوج قطعی‌ها به ۱۱ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان رسید.
-
نسبت با دستمزد کارگری: با در نظر گرفتن مصوبه دستمزد، خرید یک بسته فیلترشکن ۳۰ گیگابایتی در اوج بحران معادل بیش از ۲۰ روز کارِ تمام‌وقت با حداقل دستمزد بود؛ در حالی که پیش از بحران، این هزینه کمتر از یک‌دهمِ یک روز کار محسوب می‌شد.
-
مقایسه با کالاهای اساسی: در مقطعی از بحران، قیمت یک گیگابایت فیلترشکن تقریباً با قیمت یک قرص نان بربری برابری می‌کرد؛ حقیقتی تلخ که گویای ضریب نفوذ این کالا در هزینه‌های جاری خانوار است.
۴. برآورد اندازه بازار فیلترشکن در ایران؛ ۱۰۵ همت گردش مالی
از آنجا که هیچ نهاد رسمی یا خصوصی آمار رسمی این بازار پنهان را منتشر نمی‌کند، دیتاک با استفاده از روش پایین‌به‌بالا (Bottom-up)، دادههای نظرسنجی ایسپا و پایش قیمت‌های تلگرامی، اندازه بازار فیلترشکن در ایران را در قالب سناریوهای مختلف محاسبه کرده است:
-
کف سخت‌گیرانه (با فرض اشتراک‌گذاری اکانت میان حداقل دو نفر): بیش از ۳۱ هزار میلیارد تومان (همت) در سال.
-
برآورد محتمل و منطقی: حدود ۱۰۵ هزار میلیارد تومان در سال (رقمی تقریباً معادل با بودجه مورد نیاز برای تکمیل آزادراه تهران-شمال).
-
سقف بازار: تا ۱۶۴ همت برآورد شده است.
نکته‌ی ساختاری مهم این است که این بازار به شدت «سرِ سنگین» است؛ تنها ۶ درصد از کاربران (حدود ۳ میلیون نفر) که ماهیانه بیش از یک میلیون تومان برای این ابزار هزینه می‌کنند، به‌تنهایی بیش از نیمی از ارزش این بازار را شکل می‌دهند.
۵. جایگاه سوشال‌لیسنینگ در تحلیل اقتصادهای پنهان
بررسی ابعاد اقتصادیِ پدیده‌هایی نظیر هزینه دسترسی به اینترنت و بازارهای زیرزمینی، نشان‌دهنده‌ی قدرت کلان‌داده‌ها در کشف حقیقت‌های پنهانِ جامعه است.
سامانه سوشال‌لیسنینگ دیتاک با رصد مداوم محتوا در پلتفرم‌هایی نظیر تلگرام و ترکیب آن با دادههای میدانی، به سازمان‌ها کمک می‌کند تا روندهای کلان اقتصادی، رفتارهای پنهان مصرف‌کنندگان و تغییرات سبد هزینه بازار را با دقتی کم‌نظیر رصد کنند. برای دسترسی به تحلیل‌های عمیق‌تر از اقتصاد دیجیتال ایران، گزارش‌های تخصصی دیتاک را دنبال کنید.
مطالعه بیشتر:
- روش‌شناسی گزارش سالانه دیتاک 1404 «سال بقا»
- روش‌شناسی دیتاک در برآورد قیمت و اندازه بازار فیلترشکن در گزارش سالانه ۱۴۰۴
- تأثیرات قطعی اینترنت و شبکه‌های اجتماعی (مرور و بررسی فصل اول گزارش سال بقا)
- تجارت اجتماعی در ایران؛ فروشگاه‌های اینستاگرامی (مرور و بررسی فصل دوم گزارش سال بقا)
- بررسی کمپینهای بازاریابی و فروش در سال بقا (مرور و بررسی فصل سوم گزارش سال بقا)
- بانک‌ها در کانون بحران؛ صیانت از اعتبار برند در شبکه‌های اجتماعی (مرور و بررسی فصل پنجم گزارش سال بقا)
- برندهای شاخص در گزارش‌های دیتاک؛ معیار انتخاب و تعریف «برند» چیست؟
