گزارش سالانه دیتاک 1404 + بهار 1405

گزارش «سال بقا» در جمع‌آوری و تحلیل حجم وسیعی از داده‌ها در شرایط دشوار اخیر واقعاً ستودنی و شایسته خداقوت صمیمانه است. ​از منظر ارتباطات نیز این گزارش، اثری کم‌نظیر و بسیار ارزشمند است. البته در بخش‌هایی مانند ارزیابی احساسات برندهای بانکی ملاحظاتی وجود دارد که می‌تواند در نسخه‌های آتی بهبود یابد؛ اما این موارد هرگز از غنای کار کم نمی‌کند. ​انتشار این گزارش از نظر بنده بسیار ارزشمند و به موقع است.

آنچه در این گزارش بیش از همه توجهم را جلب کرد، کنار هم قرار گرفتن دو تصویر متضاد بود: افت ۹۷ درصدی فروش بازار شب عید، در مقابل بیش از ۳۰ میلیارد بازدید از کانال‌های فروش VPN. این اعداد به‌خوبی نشان می‌دهند که اختلال اینترنت فقط یک مسئله فنی نیست؛ مستقیماً جریان اقتصاد دیجیتال، رفتار کاربران و مسیر جابه‌جایی تقاضا را تغییر می‌دهد.

داده‌های شبکه‌های اجتماعی، اگر درست شنیده و تحلیل شوند، می‌توانند از یک صدای پراکنده، به تصویری قابل اتکا از افکار عمومی تبدیل شوند. گزارش‌هایی از این جنس، به تصمیم‌سازان و سیاست‌گذاران کمک می‌کنند پیش از آنکه جامعه را مدیریت کنند، آن را بهتر بفهمند.

انتشار چنین گزارش‌هایی کمک می‌کند تصمیم‌ها کمتر بر اساس حدس و بیشتر بر پایه واقعیت و داده گرفته شوند. ارزش اصلی این گزارش زمانی شکل می‌گیرد که هر سال تکرار شود و بتوان تغییر رفتار کاربران و بازار را در طول زمان دید. تداوم این مسیر می‌تواند دیتاک را به یکی از مراجع قابل اتکای شناخت فضای دیجیتال ایران تبدیل کند.

وقتی 4.2% از کسب‌وکارها در بایوی اینستاگرامشان به پلتفرم‌های داخلی اشاره می‌کنند، نشان‌دهنده یک واقعیت تلخ است. حضور بیشتر آن‌ها در بسترهای داخلی، نه از سر انتخاب، بلکه از سر اجبار و برای مدیریت ریسک قطعی‌های احتمالی است و در واقع حاضر نیستند حتی نام این پلتفرم‌ها را در ویترین اصلی‌شان بیاورند، چرا که معتقدند معرفی این بسترها، می‌تواند اعتبار و هویت برندشان را در فضای اینستاگرام با چالش مواجه کند.

بحران اعتماد معمولا با پایان بحران رسانه‌ای یا عملیاتی تمام نمی‌شود. ممکن است حجم اخبار منفی کاهش پیدا کند یا سرویس به شرایط عادی برگردد، اما سوال اصلی کاربر همچنان باقی بماند: «اگر دوباره اتفاقی بیفتد، می‌توانم روی این برند حساب کنم؟» برای همین اعتماد را نمی‌شود فقط با میزان منشن یا احساسات شبکه‌های اجتماعی سنجید. اثر واقعی بحران را باید در رفتار کاربر دید؛ اینکه آیا دوباره خرید می‌کند، دارایی وارد پلتفرم می‌کند، تجربه موفق دارد و این تعامل را تکرار می‌کند یا نه. خود این گزارش هم بر اهمیت رصد رفتارهایی مثل خرید، برداشت، تحویل و تماس با پشتیبانی در کنار داده‌های رسانه‌ای تأکید دارد. از نظر من اعتماد حاصل فاصله کم میان آنچه برند می‌گوید، آنچه واقعاً انجام می‌دهد و آنچه کاربر تجربه می‌کند است. روابط عمومی می‌تواند ابهام را کم کند و واقعیت را شفاف توضیح دهد، اما بازسازی اعتماد زمانی اتفاق می‌افتد که تجربه واقعی کاربر هم حرف برند را تأیید کند.

سال ۱۴۰۴ برای فعالان روابط عمومی سال ساده‌ای نبود. در شرایطی که بحران‌های متعدد، فضای عمومی جامعه و رفتار مخاطبان را تحت تأثیر قرار داده بود، کار روابط عمومی بیش از همیشه از «انتقال پیام» فاصله گرفت و به مسئله‌ای جدی‌تر یعنی حفظ اعتماد و اعتبار برند تبدیل شد. گزارش سالانه دیتاک را که خواندم، چیزی که برایم جذاب بود، همین تلاش برای دیدن بخشی از این تغییرات از دریچه داده بود. حجم و تنوع داده‌های این گزارش و بینش‌هایی که از دل آن‌ها استخراج شده، می‌تواند برای همه ما که در حوزه ارتباطات و روابط عمومی فعالیت می‌کنیم، بسیار ارزشمند باشد؛ هم برای اینکه سال گذشته را بهتر بفهمیم و هم برای اینکه با نگاه دقیق‌تری به آینده فکر کنیم. به نظرم گزارش‌هایی از این جنس، یکی از چیزهایی است که صنعت روابط عمومی و ارتباطات در ایران بیش از همیشه به آن نیاز دارد.

در بسیاری از کسب‌وکارهای ایران، مشکل کمبود داده نیست؛ مشکل این است که هنوز با داده مثل یک گزارش رفتار می‌کنیم، نه یک مزیت رقابتی. در بازاری که عدم قطعیت زیاد و سرعت تغییرات بالاست، برنده لزوماً شرکتی نیست که اطلاعات بیشتری دارد؛ شرکتی است که زودتر از دیگران، از داده به تصمیم و از تصمیم به اقدام می‌رسد.

در روزهایی که نفس ارتباطات دیجیتال زیر بار سنگین محدودیت‌ها و فیلترینگ فرساینده به شماره افتاد، بقای برندها دیگر نه محصول بازار آزاد، که بازتاب مقاومت سرسختانه کسب‌وکارها و مخاطبانی بود که تن به ایزوله‌شدن ندادند. گزارش «سال بقا» روایت عریان و مستندی است از بهای سنگینی که اقتصاد، خلاقیت و ارتباطات برند در ایران از سر گذراندند تا معنا و هویت خود را زنده نگه دارند.

گزارش دیتاک ۱۴۰۴ + بهار ۱۴۰۵ در حالی منتشر شد که دسترسی به اینترنت آزاد به‌عنوان یک حق عمومی در سال گذشته 48 روز و سال‌جاری 68 روز قطع بوده است؛ اتفاقی که به گفته اعداد باعث سخت‌تر شدن زندگی عادی و همچنین وضعیت کسب و کارها از خرد تا کلان شده است. در یک نگاه کلی و شاید به‌زعم طرفداران همیشگی بستن فضاهای رسانه‌ای جهانی، این قطعی‌ها مصرف شبکه‌های داخلی را افزایش داده باشد ولی با نگاهی عمیق‌تر متوجه زیرزمینی‌تر شدن مصرف، بالا رفتن مصرف فیلترشکن‌ها و صدالبته ایجاد ناامنی بیشتر برای کاربران می‌شویم. همچنین تحلیل جامعه‌شناسی مشخص‌ می‌کند که در این یک سال و یک فصل، مردمی که ناگزیر به تحمل این فشارها شدند نه از سر اختیارِ و انتخابِ و نه به دلیل کارآیی شبکه‌های داخلی؛ بلکه به اجبار در بازه‌ای از زمان دست به کوچ زدند. درنهایت امید می‌رود با دسترسی اینترنت آزاد و باکیفیت و آزادی شبکه‌های اجتماعی خارجی و فرصت رقابت برابر داخلی و خارجی، هم فناوری داخلی رشد کند هم به حق انتخاب کاربران احترام بیشتری گذاشته شود.

گزارش دیتاک ۱۴۰۴ + بهار ۱۴۰۵ در حالی منتشر شد که دسترسی به اینترنت آزاد به‌عنوان یک حق عمومی در سال گذشته 48 روز و سال‌جاری 68 روز قطع بوده است؛ اتفاقی که به گفته اعداد باعث سخت‌تر شدن زندگی عادی و همچنین وضعیت کسب و کارها از خرد تا کلان شده است. در یک نگاه کلی و شاید به‌زعم طرفداران همیشگی بستن فضاهای رسانه‌ای جهانی، این قطعی‌ها مصرف شبکه‌های داخلی را افزایش داده باشد ولی با نگاهی عمیق‌تر متوجه زیرزمینی‌تر شدن مصرف، بالا رفتن مصرف فیلترشکن‌ها و صدالبته ایجاد ناامنی بیشتر برای کاربران می‌شویم. همچنین تحلیل جامعه‌شناسی مشخص‌ می‌کند که در این یک سال و یک فصل، مردمی که ناگزیر به تحمل این فشارها شدند نه از سر اختیارِ و انتخابِ و نه به دلیل کارآیی شبکه‌های داخلی؛ بلکه به اجبار در بازه‌ای از زمان دست به کوچ زدند. درنهایت امید می‌رود با دسترسی اینترنت آزاد و باکیفیت و آزادی شبکه‌های اجتماعی خارجی و فرصت رقابت برابر داخلی و خارجی، هم فناوری داخلی رشد کند هم به حق انتخاب کاربران احترام بیشتری گذاشته شود.